Mostrar el registro sencillo del ítem
Principios de inteligencia artificial explicable (XAI), en el diseño ético de soluciones de ciberdefensa en las Fuerzas Militares colombianas.
| dc.contributor.author | Diaz Narvaez, John Deivy | |
| dc.contributor.author | Rodríguez Gonzalez, Henderson Elberto | |
| dc.coverage.spatial | Bogotá D.C, Escuela Superior de Guerra “General Rafael Reyes Prieto”, 2025 | |
| dc.date.accessioned | 2026-05-14T02:18:13Z | |
| dc.date.available | 2026-05-14T02:18:13Z | |
| dc.date.issued | 2025 | |
| dc.date.submitted | 2025 | |
| dc.identifier.uri | https://hdl.handle.net/20.500.14205/12207 | |
| dc.description.abstract | Este capítulo analiza cómo la Inteligencia Artificial Explicable (XAI) puede fortalecer la ética y la transparencia en la ciberdefensa de las Fuerzas Militares. A partir de una revisión cualitativa de literatura especializada y marcos normativos, se identificaron principios clave como la transparencia, la auditabilidad, el control humano significativo y la necesidad de explicaciones adaptadas a distintos niveles jerárquicos. Los resultados muestran que la explicabilidad no solo mejora la confianza en la tecnología, sino que también legitima la toma de decisiones militares en contextos críticos. Las conclusiones subrayan que la XAI debe ser vista como un soporte ético-técnico que equilibra rendimiento y claridad, integra al humano en el centro del proceso y requiere normas verificables para su aplicación. El estudio reconoce limitaciones por su enfoque teórico y recomienda avanzar hacia pilotos prácticos, métricas estandarizadas y una cultura institucional que garantice la adopción efectiva de estos principios. | es_ES |
| dc.description.sponsorship | Escuela Superior de Guerra “General Rafael Reyes Prieto” | es_ES |
| dc.format.extent | 30 Páginas | |
| dc.format.mimetype | application/pdf | es_ES |
| dc.language.iso | spa | es_ES |
| dc.rights.uri | http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ | * |
| dc.title | Principios de inteligencia artificial explicable (XAI), en el diseño ético de soluciones de ciberdefensa en las Fuerzas Militares colombianas. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Adams, J. (2023). Defending explicability as a principle for the ethics of artificial intelligence in medicine. Medicine, Health Care, and Philosophy, 26, 615 - 623. https://doi.org/10.1007/s11019-023-10175-7. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Al, S., & Sağıroğlu, Ş. (2024.). A Review of Explainable Artificial Intelligence. 2024 9th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 310-315. https://doi.org/10.1109/UBMK63289.2024.10773588. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Alonso, J. (2020). Teaching Explainable Artificial Intelligence to High School Students. Int. J. Comput. Intell. Syst., 13, 974-987. https://doi.org/10.2991/ijcis.d.200715.003. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Angelov, P., Soares, E., Jiang, R., Arnold, N., & Atkinson, P. (2021). Explainable artificial intelligence: an analytical review. Wiley Interdisciplinary Reviews: Data Mining and Knowledge Discovery, 11. https://doi.org/10.1002/widm.1424. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Congreso de Colombia. (2025). Proyecto de Ley No. 43 de 2025 - Por medio del cual se regula la inteligencia artificial en Colombia. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Demollin, M., Shaheen, Q., Budzynska, K., & Sierra, C. (2020). Argumentation Theoretical Frameworks for Explainable Artificial Intelligence., 44-49. https://aclanthology.org/2020.nl4xai-1.10.pdf | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | DeSimone, H., & Leon, M. (2024). Leveraging Explainable AI in Business and Further. 2024 IEEE Opportunity Research Scholars Symposium (ORSS), 1-6. https://doi.org/10.1109/ORSS62274.2024.10697961. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Guidotti, R., Monreale, A., Pedreschi, D., & Giannotti, F. (2021). Principles of Explainable Artificial Intelligence. Explainable AI Within the Digital Transformation and Cyber Physical Systems. https://doi.org/10.1007/978-3-030-76409-8_2. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Ferrara, M. (2025). Explainable artificial intelligence and mathematics: What lies behind? Let us focus on this new research field. European Mathematical Society Magazine. https://doi.org/10.4171/mag/235. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Hermann, E. (2021). Leveraging Artificial Intelligence in Marketing for Social Good—An Ethical Perspective. Journal of Business Ethics, 179, 43 - 61. https://doi.org/10.1007/s10551-021-04843-y. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Hepenstal, S., & McNeish, D. (2020). Explainable Artificial Intelligence: What Do You Need to Know?. , 266-275. https://doi.org/10.1007/978-3-030-50353-6_20. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Islam, S., Eberle, W., & Ghafoor, S. (2019). Towards Quantification of Explainability in Explainable Artificial Intelligence Methods. , 75-81. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Krajna, A., Kovac, M., Brčič, M., & Šarčević, A. (2022). Explainable Artificial Intelligence: An Updated Perspective. 2022 45th Jubilee International Convention on Information, Communication and Electronic Technology (MIPRO), 859-864. https://doi.org/10.23919/mipro55190.2022.9803681. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Labarta, T., Kulicheva, E., Froelian, R., Geissler, C., Melman, X., & Von Klitzing, J. (2024.). Study on the Helpfulness of Explainable Artificial Intelligence. ArXiv, abs/2410.11896. https://doi.org/10.1007/978-3-031-63803-9_16. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Martín, M,. (2024) Inteligencia Artificial: Un estudio de su impacto en Ciberseguridad. Universidad Abierta de Cataluña | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Ministerio de Tecnologías de la Información y las Comunicaciones [MinTIC]. (2022). Marco ético para la inteligencia artificial en Colombia. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Minh, D., Wang, H., Li, Y., & Nguyen, T. (2021). Explainable artificial intelligence: a comprehensive review. Artificial Intelligence Review, 55, 3503 - 3568. https://doi.org/10.1007/s10462-021-10088-y. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Moral, J., Castiello, C., Magdalena, L., & Mencar, C. (2021). Toward Explainable Artificial Intelligence Through Fuzzy Systems. Explainable Fuzzy Systems. https://doi.org/10.1007/978-3-030-71098-9_1. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Mueller, S., Veinott, E., Hoffman, R., Klein, G., Alam, L., Mamun, T., & Clancey, W. (2021). Principles of Explanation in Human-AI Systems. ArXiv, abs/2102.04972. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Observatorio de IA y Ética Digital MinTIC. (2024). ¿En qué va la Inteligencia Artificial en Colombia?. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Pavlidis, G. (2024). Unlocking the black box: analysing the EU artificial intelligence act’s framework for explainability in AI. Law, Innovation and Technology, 16, 293 - 308. https://doi.org/10.1080/17579961.2024.2313795. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Pezzini, M. C., & Pons, C. (2024). Inteligencia Artificial Explicable: Análisis de Metodologías y Aplicaciones. Universidad Nacional de La Plata. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Phillips, P., Hahn, C., Fontana, P., Broniatowski, D., & Przybocki, M. (2020). Four Principles of Explainable Artificial Intelligence. https://doi.org/10.6028/nist.ir.8312-draft. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Quinn, M., Piper, B., Bliss, J., & Keever, D. (2020). Recommended Methods for Using the 2020 NIST Principles for AI Explainability. 2020 IEEE International Conference on Big Data (Big Data), 2034-2037. https://doi.org/10.1109/BigData50022.2020.9377760. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Raji, I. D., Smart, A., White, R. N., Mitchell, M., Gebru, T., Hutchinson, B., ... & Barnes, P. (2020, January). Closing the AI accountability gap: Defining an end-to-end framework for internal algorithmic auditing. In Proceedings of the 2020 conference on fairness, accountability, and transparency (pp. 33-44). https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/3351095.3372873 | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Sadiq, Z., & Aqib, M. (2023). Advancing Trustworthy Explainable Artificial Intelligence: Principles, Goals, and Strategies. OALib. https://doi.org/10.4236/oalib.1110870. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Schiff, D., Borenstein, J., Biddle, J., & Laas, K. (2021). AI Ethics in the Public, Private, and NGO Sectors: A Review of a Global Document Collection. IEEE Transactions on Technology and Society, 2, 31-42. https://doi.org/10.1109/TTS.2021.3052127. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Thompson, J. (2018). Towards a common theory of explanation for artificial and biological intelligence. . https://doi.org/10.32470/CCN.2018.1259-0. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Tul, D. (2024.). Ethical principles of artificial intelligence. XXI međunarodni naučni skup Pravnički dani - Prof. dr Slavko Carić, na temu: Odgovori pravne nauke na izazove savremenog društva - zbornik radova. https://doi.org/10.5937/pdsc24759t. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Vilone, G., & Longo, L. (2021). Notions of explainability and evaluation approaches for explainable artificial intelligence. Inf. Fusion, 76, 89-106. https://doi.org/10.1016/J.INFFUS.2021.05.009. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Wang, D., Yang, Q., Abdul, A., & Lim, B. (2019). Designing Theory-Driven User-Centric Explainable AI. Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems. https://doi.org/10.1145/3290605.3300831. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Wen, B., & Chaddad, A. (2023). The Use of Explainable Artificial Intelligence in Medicine. 2023 IEEE International Conference on E-health Networking, Application & Services (Healthcom), 251-252. https://doi.org/10.1109/Healthcom56612.2023.10472365. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Yang, S., Folke, T., & Shafto, P. (2022). A psychological theory of explainability. , 25007-25021. https://doi.org/10.48550/arXiv.2205.08452. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Yu, S. (2023.). Towards Trustworthy and Understandable AI: Unraveling Explainability Strategies on Simplifying Algorithms, Appropriate Information Disclosure, and High-level Collaboration. Proceedings of the 26th International Academic Mindtrek Conference. https://doi.org/10.1145/3616961.3616965. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Zanni-Merk, C. (2019). On the Need of an Explainable Artificial Intelligence. , 3. https://doi.org/10.1007/978-3-030-30440-9_1. | es_ES |
| dcterms.bibliographicCitation | Zeng, Y., Lu, E., & Huangfu, C. (2018). Linking Artificial Intelligence Principles. ArXiv, abs/1812.04814. | es_ES |
| datacite.rights | http://purl.org/coar/access_right/c_16ec | es_ES |
| oaire.resourcetype | http://purl.org/coar/resource_type/c_3248 | es_ES |
| oaire.version | http://purl.org/coar/version/c_ab4af688f83e57aa | es_ES |
| dc.audience | Público general | es_ES |
| dc.identifier.instname | Escuela Superior de Guerra "General Rafael Reyes Prieto" | es_ES |
| dc.identifier.reponame | Repositorio ESDEG | es_ES |
| dc.publisher.place | Bogotá | es_ES |
| dc.publisher.program | Curso de Información Militar (CIM) | es_ES |
| dc.relation.citationEdition | 30 Páginas | es_ES |
| dc.rights.accessrights | info:eu-repo/semantics/restrictedAccess | es_ES |
| dc.rights.cc | Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Internacional | * |
| dc.subject.keywords | Ciberdefensa | es_ES |
| dc.subject.keywords | Fuerzas Militares FFMM | es_ES |
| dc.subject.keywords | Inteligencia Artificial Explicable XAI | es_ES |
| dc.subject.keywords | Explicabilidad | es_ES |
| dc.subject.keywords | NATO DEEP eAcademy | es_ES |
| dc.type.driver | info:eu-repo/semantics/bookPart | es_ES |
| dc.type.hasversion | info:eu-repo/semantics/restrictedAccess | es_ES |
| dc.type.spa | Capítulo de Libro | es_ES |


